Identiteit
De verzuiling
voorbij; beschrijving van een
vruchtbaar identiteitstraject
Afgelopen jaar begeleidde ik een drietal scholen die
serieus werk wilden maken van de ontwikkeling van hun identiteit en daarvoor ook
voldoende tijd wilden reserveren. Niet na een drukke schooldag, als ieders hoofd
nog vol zit met allerlei kwesties en er na anderhalf uur huiselijke verplichtingen wachten.
Belangrijke voorwaarden voor een vruchtbaar
identiteitstraject zijn tijd en rust. De scholen reserveerden
twee tot drie halve studiedagen met daar tussendoor een directiegesprek om het proces te evalueren en de
volgende stap voor te bereiden.
De prangende vraag van deze scholen was: hoe
geven we betekenis aan de levensbeschouwelijke grondslag van onze school?
De spanning tussen de formele identiteit en de
geleefde/feitelijke identiteit
bestaat op heel veel scholen en bij schoolbesturen. Het is deze vraag die het thema identiteit vaak zo beladen
maakt, omdat die lange tijd uit verlegenheid niet gesteld is en omdat er veel
verwarring en misverstanden leven over de implicaties van de formele identiteit
(regelmatig hoor ik stellige uitspraken van leerkrachten en/of ouders over wat
een katholieke/pc school al of niet behoort te doen of te zijn) Hieraan gekoppeld volgt de vraag naar meer duidelijkheid
over het onderscheid smalle en brede identiteit.
In het begin van het traject bespeurde ik bij enkele
leerkrachten nog wel weerstand of enige reserve, maar als leerkrachten merken
dat alle vragen, beelden en frustraties open ingebracht kunnen worden en dat er
geen pasklare antwoorden verwacht worden, wijkt de negatieve spanning.
Om een Babylonische spraakverwarring te vermijden, bepalen
we eerst een werkdefinitie van het begrip identiteit
en hanteren die definitie gedurende het gehele traject. De volgende stap is het verhelderen van het onderscheid
tussen de traditionele benadering van identiteit, de gematigde benadering en de
moderne constructivistische benadering van identiteit. Hiervoor maak ik gebruik
van de schema’s uit het genoemde boek van A. de Wolff.
Na dit onderdeel ontstaat er een spannend gesprek. Er zijn
leerkrachten die vast willen houden aan de duidelijkheid van het traditionele
model, hoewel ze ook inzien dat die benadering niet meer spoort met een
geseculariseerde en pluriforme schoolpopulatie. Anderen voelen zich bevrijd van
vermeende eisen die niet sporen met hun persoonlijke levensbeschouwing.
Uiteindelijk konden de drie teams eenduidig kiezen voor de
constructivistische benadering, waarbij er in elk team wel een of meerdere
leerkrachten de rol van waakhond op
zich namen door erop te wijzen dat
de levensbeschouwelijke grondslag geen nietszeggend aanhangsel moest blijven.
Terecht, want met deze analyse en richtingbepaling, is de
centrale vraag naar de betekenis van de grondslag nog niet opgelost. Wel is
duidelijk geworden dat de betekenis verschoven is van allesbepalende fundament
van het onderwijs naar inspiratiebron. De metafoor van de boom helpt daarbij.
Op twee van de drie scholen gingen leerkrachten met elkaar
in gesprek over de betekenis die het katholieke/christelijke geloof voor hen
persoonlijk heeft/ heeft gehad en zo werd duidelijk in hoeverre de
joods-christelijke traditie als inspiratiebron in het team aanwezig is. Deze gesprekken worden zeer gewaardeerd en bovendien
leveren ze ook zicht op gemeenschappelijke waarden en brengen ze allerlei vragen
aan de oppervlakte die nadere reflectie en bezinning behoeven, zoals:
-
Hoe zit het met de saamhorigheid op teamniveau?
-
Hebben we eigenlijk wel een eigentijdse en gemeenschappelijke visie op
levensbeschouwelijke vorming?
-
Is het karakter van onze vieringen goed? Vieren we genoeg?
-
Hoe kunnen we de communicatie met de ouders versterken?
-
Door secularisering is de kennis en beleving van het christendom
verschraald. We hebben behoefte aan toerusting en inspiratie door iemand die het christelijk
gedachtegoed kan actualiseren.
Met de inventarisatie van de gemeenschappelijke waarden en
uitgangspunten en van de ontwikkelpunten eindigde het identiteitstraject
voorlopig. De drie scholen waren heel tevreden met het proces en de
uitkomsten van dit traject en beseffen dat het verhaal van de identiteit van de
school nooit eindigt. Ik hoop dat deze scholen het identiteitsperspectief kunnen
vasthouden bij iedere verdere schoolontwikkeling, dan is dit traject een
vruchtbaar traject geweest.
Keete Jansma, 24
augustus 2007
Terug